Yazar: Engin Tokta
2025-04-01
Karapapak Türkleri Mezar Taşlarının Orta Asya Mezar Taşlarıyla İlişkisi hakkında kapsamlı araştırma ve yazılan Akademik yazı.
Özet Çalışma kapsamında, Ardahan, Kars, Kayseri ve Sivas illerinde bulunan Karapapak (Terekeme) Türklerine ait köy ve ilçe merkezlerine gidilerek bu yerleşim merkezlerinde, Karapapak Türkleri tarafından yapılan ve Orta Asya tas heykellerine benzeyen mezar tasi örnekleri incelenmiştir. Bu illerde incelenen mezar taşları üzerinden Karapapak, Terekeme ya da Papakli isimleriyle ifade edilen Sünni bir Türk boyunun Hun, Göktürk ve diger Türklerde görülen mezar tasi yapma geleneklerine nasıl sahip çıktıkları ele alınmıştır.
Karapapak Türkleri tarafindan, XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılda yapılmıştır mezar taşları, bize insan
heykeli formlu mezar tasi yapma geleneğinin geç tarihlere kadar devam ettirildiğini gösterecektir. Bu soyut insan heykeli formlu mezar taşları, Anadolu'da Sünni bir Türk boyu tarafindan yapılmış mezar taşları olup bas, boyun, omuz, karın ve kimi örneklerde ise yüz, el, kol, etek betimlemesi ile Orta Asya tas heykelleriyle yakin benzerlikleri bulunan örneklerdir. Genellikle soylu veya durumu iyi kisiler için yapildigi ögrenilen bu mezar taslarinin en dikkat çekici yani, erkek mezarlarinin neredeyse tamaminin papak seklindeki baslik formuyla ele alinarak Karapapak kimliginin vurgulanmak istenmesidir. Yapilan arastirma sonucunda, Orta Asya'da baslayan insan heykeli formlu mezar tasi yapma geleneginin Karapapak Türkleri tarafindan yakin tarihlere kadar devam ettirildigi ortaya çikarilmistir.
Karapapak Türklerinde Görülen Soyut Insan Heykeli Formlu Mezar Taslarinin Islamiyet Öncesi Orta Asya Mezar Taslariyla Iliskisi baslikli bu yazinin amaci, Rus baskilari sonucu Türkiye topraklarina yerlesen Karapapak Türklerine ait mezar taslarini biçim ve motif yönünden incelemektir. Kafkasya'nin daglik ve içe kapali yapisindan dolayi, uzun süre Orta Asya uygulama biçimlerini muhafaza eden Karapapak Türkleri, yerlestikleri Anadolu cografyasina Orta Asya uygulama biçimleriyle benzer mezar taslari yapmistir (Kirzioglu, 1996, s. 11). Karapapak Türkleri, Osmanli Imparatorlugu'nun son döneminde Kars ve Ardahan basta olmak üzere Erzurum, Sivas, Amasya, Tokat, Agri, Kayseri, Yozgat'a ve Cumhuriyet'in ilk döneminde Mus'a yerlesmislerdir. Gelenek, görenek, kültür ve uygulama biçimlerini yerlestikleri bölgelere tasiyan Karapapak Türkleri, bu uygulama biçimlerinden mezar tasi yapma gelenegini, Anadolu cografyasina tasiyarak Orta Asya tipi örnekler vermeye XX. yüzyilin sonuna kadar devam ettirmistir. Bu mezar taslari, Anadolu topraklarinda Tunceli, Sivas ve Erzincan gibi (Özkan, 2000, s.31), Alevi yerlesimleri disinda pek fazla görülmeyen; ancak Karapapak yerlesimlerinde sikça karsilasilan mezar taslaridir. Dogrudan bir çalismaya ilk kez Kirzioglu tarafindan 1996'da Islâm Dünyasinda Mezarliklar ve Defin Gelenekleri isimli yayinda, "Khazar'in Kazak ve Borçali Boylarindan Olusan Karapapaklar'da Insan Heykelli Kabir Taslari Yapma Gelenegi" baslikli makaleyle konu edilmistir. Aktemur ise, 2012'de yayinladigi Ardahan Çevresindeki Soyut Insan Heykeli Formlu Mezar Taslari isimli kitabinda heykel formlu mezar taslarinin en çok Karapapak yerlesimlerinde oldugunu vurgulamistir. Bu yaziyla öncelikle, Karapapak (Terekeme) Türkleri hakkinda kisa bir bilgi verilmis, daha sonra Orta Asya'da bulunan Islamiyet öncesi dönemlere ait mezar taslariyla ilgili bilgilere ulasilmistir. Ardindan Ardahan, Kars, Kayseri ve Sivas illerinde tespit edilen Karapapak mezar taslari hakkinda bilgiler görselleriyle birlikte sunulmustur. Arastirilan sahalarda onlarca soyut insan heykeli formlu mezar tasi tespit edilse de bunlarin hepsini bu çalismada sunmak mümkün olmadigindan Ardahan ilinden iki mezar tasi, Kars ilinden ise alti mezar tasi, Kayseri ve Sivas illerinden ise birer mezar tasi bu çalismada incelenmistir. Degerlendirme ve sonuç kisminda ise, Islamiyet öncesi Orta Asya Türk mezar taslariyla ilgili bilgi verilmis ve Karapapak Türkü mezar taslariyla iliskisi açiklanmistir. Yerini standart mermer mezarlara birakan Karapapak mezar taslari, günümüz itibariyle yok olmaya yüz tutmus olup bu çalismayla gelecek nesillere aktarilmasi amaçlanmis ve Türk mezar taslari içindeki yerinin anlasilmasi umut edinmistir. 1. Karapapak Türkleri kimdir? Türkler, yasadiklari cografyanin soguk ve sert iklimi geregi yüzyillar boyu koyun ve kuzu derisinden yapilmis koruyucu türde sapkalar kullanmislardir. Tarihte Peçenekler, Kipçaklar, Tatarlar, Kirgizlar ve Oguzlar koyun ve kuzu derisinden yapilmis sapkalar giymis, misal Kirgizlardaki sapka türü keçeli, uzun ve silindirik sekilde olup kenarlari yukari dogru kivrilmistir (Yilmaz, 2007, s. 2). Karapapak, Papakli ya da Terekeme olarak ifade edilen Türk boyu da isimlerini baslarina taktiklari siyah kuzu derisinden yapilma kalpak yahut papak olarak ifade edilen sapkadan almislaridir. Kalpak yahut papak, Rusça sözlüklere göre, sapka; Azerbaycan Türkçesine göre ise kuzu veya koyun derisinden yapilan serpus manasina gelmektedir (Bala, 1967, s. 339). Karapapak yahut Papakli isimlerinin nasil ortaya çiktigina ilk görüse göre, XVI. yüzyilin baslarinda Siiligi reddeden Karapapaklarin, Sünniliklerini belirtmek için israrla kara sapka giymelerinden dolayi bu adi aldigi ileri sürülmüstür (Kirzioglu, 1993, s. 467). Ikinci bir görüse göre ise, Rus kaynaklarinda Karapapak adi için "Corniya Kloboki", Mogol kaynaklarinda "Siyah Külehan", Arap kaynaklarinda "Karabörklü" ve Fars kaynaklarinda "Kavm-i Külah-i Siyah" terimlerinin kullanilmasinin Karapapak adinin erken sekli oldugu yönündedir (Yilmaz, 2007, s.5,6,7). Böylece simdiki Karapapak terimi ile farkli kaynaklarindaki bu terimler arasinda bir iliskinin kurulabilecegi ortaya çikmistir (Kirzioglu, 1972, s. 18,19). Halk arasinda genel kabul görmüs yaygin bir görüse göre, Karapapak ve Terekeme isimlerinin ayni boya verilen ortak adlar oldugu ve Karapapak isminin Ruslar tarafindan Karapapak halkini bölme amaciyla verildigi yönündedir. Halk arasindaki yaygin bir baska görüse göre ise, Kafkasya'nin Ruslarin kontrolüne girmesiyle Kafkasya'da kalanlar Karapapak adini tasimaya devam etmis; ancak siyasi ve sosyal nedenlerden dolayi yurtlarini terk edenler için ise, halk arasinda 'terk eden' anlamina gelen 'Terekeme' kelimesi kullanilmaya baslanmistir. Terekeme teriminin nasil ortaya çiktigina dair farkli fikirler de bulunmaktadir. Bu fikirlerden ilki, Türkmen sözünün Arapça çogul versiyonu olan "Terâkime"nin halk agzina uyarlanmis seklinin Terekeme olarak ifade edildigi yönündedir (Bala, 1977, s. 330). Bir baska fikre göre ise, 1918'den önce Karapapaklarin Sii olanina Tat/Acem, Sünnilerine Terekeme ismi verilmis ve bu adlandirmalarin Ruslardan kaynaklandigini belirtmistir (Kirzioglu, 1972, s. 25). Konuya yabanci bazi arastirmacilar tarafindan 'Terekeme' kelimesi köken olarak "Terk-i Mekke", yani Islamiyet'in ilk yillarindan Mekke'den getirilen Araplara verilen isim olarak görülüp Terekeme kelimesinin buradan geldigi ileri sürülmüstür. Baska bir düsünceye göre ise, Kuzey Kafkasya'nin içinden geçen ve Hazar Denizi'ne dökülen Terek Irmagi'ndan esinlenerek Ruslarin parçala-yönet politikasi kapsaminda bu irmak boyunda yerlesik Türklere 'Terekeme' ve diger uzak yerlerdeki Türklere 'Karapapak' ismini vererek ayristirmak istemesi sonucunda bu iki farkli deyimin ortaya çiktigidir (Papakçi, 2010, s. 14). Karapapak, Papakli ve Terekeme terimlerinin kaynagi hakkinda farkli fikirler ortaya atilmis olsa da en kabul görmüs biçimiyle, Terekeme kelimesinin terk etmekten, Karapapak ve Papakli kelimesinin ise soguk kis sartlari için kullanilan siyah sapkadan türedigine inanilmaktadir. Ancak bu çalisma kapsaminda yapilan arastirma sonucunda, Terekeme kelimesinin hep var oldugu ortaya çikmistir. Gürcistan ve Azerbaycan'da yasayan Karapapak Türklerinden edindigimiz bilgilere göre, Terekeme kelimesinin o bölgelerde de çok önceden beri var oldugu anlasilmistir. Yalniz kullanimda farklilik vardir. Gürcistan ve Azerbaycan'da yasayan Karapapak Türkleri, Karapapak kelimesini genel bir üst kimlik adi olarak tanimlarken Terekeme kelimesini, Karapapaklarin koyunculuk basta olmak üzere, hayvancilikla ugrasan ve yaylak-kislak hayat tarzina sahip kesimlerine verilen bir ad oldugunu belirtmektedir. Azerbaycan yöresi XIX. yüzyil halk sairlerinden Âsik Alesker'in Ola adli siirinde geçen "Gocor'da var Terekeme, Goyun gelir dem ha deme" satirlari da bunu kanitlar niteliktedir. Azerbaycan Türkçesinde "Qarapapaq", Türkiye Türkçesinde "Karapapak" olarak ifade edilen Karapapak Türkleri, Gürcistan'da daha çok Karapapak; Ardahan, Kars, Agri, Mus illerinde daha çok "Terekeme"; Sivas, Kayseri, Tokat, Amasya illerinde ise "Papakli" olarak söylenmektedir (Türkoglu, 2001, s. 470). Ortaçag boyunca Kafkasya cografyasina Hazar Denizi'nin kuzeyi üzerinden göç eden Karapapaklar, Dagistan'da Darbent, Gürcistan'da Borçali, Azerbaycan'da Kazakh bölgelerine yerlesmis, Kumuk ve Kipçak Türkleri basta olmak üzere bölgedeki diger etnik topluluklarla kültürel etkilesimde bulunmus ve bu topluluklara ait pek çok kültürel ögeyi benimsemislerdir. XIX. yüzyilin baslarinda yasanan Rus - Iran Savasi'nda, Iran tarafinda yer alan Karapapaklar, Rusya'nin kesin zaferi sonucunda imzalanan 1828 Türkmençay Anlasmasi'ndan sonra, Gürcistan ve Ermenistan sinirlarindan, Iran'in Sulduz ve Türkiye'nin Kuzeydogu Anadolu bölgelerine göç etmislerdir (Valehoglu, 2005, s.10). XIX. yüzyil boyunca süren Osmanli-Rus Savaslari ve Ruslarin sistematik baskilari sonucu akinlar halinde Osmanli topraklarina göç eden Karapapaklar, XIX ve XX. yüzyil boyunca Osmanli Muhacirin Komisyonu tarafindan Ardahan, Kars, Agri, Erzurum, Sivas, Kayseri, Tokat ve Amasya sehirlerinde kendilerine tahsis edilen uygun alanlara yerlestirilmistir (Vural, 2018, s.7). Karapapak Türklerinin, Çarlik Rusya'sinda kalan kesimi ise, Sovyet Dönemi'ne kadar ayri bir grup olarak görülmüs ve nüfus sayimlarinda ayrica belirtilmistir (Andrews, 1989, s.76). Rusya'nin Kars'i isgal etmesinden bes yil sonra Kars Oblasti'nda yapilan nüfus sayimina göre, 29.879 Karapapak kayda geçmis; 1910 yilindaki tüm Rusya'daki nüfus sayimina göre ise, çogunlugu Kars ve Ardahan olmak üzere 39 bin Karapapak sayilmistir (Tsutsiey, 2014, s. 193). Son olarak 1926 yilindaki Sovyet nüfus sayiminda isimleri geçen Karapapaklar, Kars ve Ardahan'in Türkiye birakilmasi sebebiyle sayilari önemli ölçüde düserek 6.315'e düsmüstür (Akiner, 1983, s. 254). Stalin'in, Türkiye ile isbirligi yapmalarindan endise duydugu Sovyet Türk sinirinda yasayan Karapapaklar, diger Müslüman halklarla beraber Orta Asya ve Taskent civarina sürgün edilmistir (Pappas, 1994, s. 346, 347). Ayni dönemde Türkiye Cumhuriyeti Karapapaklari, Türk olarak degerlendirmis ve Karapapak seklinde bir isim vermemistir (Bournoutian, 2017, s. 335). Çarlik Rusya'sinin 1801 yilinda Gürcistan'a girmesiyle Kuzeydogu Anadolu ve Iç Anadolu'ya ilk Karapapak göçleri baslamis ve bu göçler Sovyetler Birligi ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasina kadar devam etmistir (Hakan, 2013, s. 79). Bu göçlerin yogunlastigi baslica alanlar Kars, Ardahan ve Agri sinirlari olsa da Kayseri, Sivas, Tokat, Amasya, Erzurum ve Yozgat illeri de önemli oranda Karapapak nüfusa ev sahipligi yapmaktadir. 1.1. Soyut Insan Heykeli Formlu Karapapak Mezar Taslari 1.1.1. Ardahan Ilindeki Karapapak (Terekeme) Türkü Mezar Taslari Ardahan, Kafkasya sinirinda yer almasi ve cografyasinin hayvancilik için elverisli olmasindan dolayi, Karapapak Türklerinin ilk yerlestigi bölgelerden olmustur. Ardahan'in Çildir ilçesine bagli Akçil Köyü mezarliginda bulunan, Resim 1 numarali görselde sunulan Karapapak mezar tasi, dikdörtgen çerçeveli gövde, gövde taslarina baglanmis bas ve ayakucu taslarindan olusan çatma lahit türünde bir mezar yapisidir. Mevcut baslik, büyük ihtimal tahrip edilen baska bir mezara ait olmalidir (Aktemur, 2012, s.78). Mezarin basucu tasinin iç yüzeyinde, Karapapak Türklerinin geleneksel kiyafeti, kumas kivrimlari, kemeri, el ve kol detaylariyla birlikte üç boyutlu olarak islenmistir. Eller, Orta Asya tas babalarindaki gibi bel hizasinda kemeri tutmaktadir. Ayakucu tasi ise gövdeden düz yükselip basik formda sonlanmaktadir. Mezarin kitabesi, ayakucu tasinin dis yüzeyine yapilmistir. Proto-Türk kültürlerinden Okunyev ve Karasuk kültürleri döneminde görülen geyikli taslara tanri, koç-koyun, ruh, günes, evren, hayvan ve insan tasvirleri; kiliç, kama, kadeh, balta, kemer vb. motifler islenmis ve bu tasvirler bazen gerçekçi bazen de soyut formda ele alinmistir (Çoruhlu, 2007, s.36). Benzer sekilde Akçil Köyü'ndeki bu Karapapak mezar tasinin arka yüzünde de Orta Asya kaya mezar anitlarinda sikça kullanilan, büyük ihtimal dört ana yönü ifade eden bir motif, çizgisel olarak belirtilmistir. Mezarin basucu tasi, biçim bakimindan Orta Asya tas heykellerini akla getirmektedir. Resim 1: Akçil Köyü Karapapak kiyafetli mezar Resim 2: Tokmak-Burana Tas Heykey (I. Mutlu'dan) Resim 3-4: Akçakale Köyü Karapapak erkek mezari Resim 5: Bir Türk Komutanin Tas Heykeli (G.Kubarev'den) Islamiyet öncesi Orta Asya Türkleri, ölen kisinin sagliginda göstermis oldugu fedakârliklarin karsiligi, tarihi hafizanin canli tutulmasi ve beraberlik ruhunun saglanmasi için ölen kisinin heykeli seklinde mezar taslari yapmistir. Ardahan'in Çildir ilçesine bagli Akçakale Köyü mezarliginda bulunan resim 3 ve 4'te görselleriyle birlikte ele alinan Karapapak mezar tasi da ayni amaçlar için yapilmistir. Köy sakinlerinden edinilen bilgiye göre Senlik adindaki merhumun 1911 yilinda köy arazilerini, baska köy halkindan korumasi sirasinda silahla vurulup öldürülmesinden dolayi, soyut insan heykeli formunda yapilan bu mezar, ölen kisinin yigitligine vurgu yapmak amaciyla silah ve kama islemeli olarak yapilmistir. Resim 7'de görüldügü üzere Orta Asya mezar taslarinda da yigitlige ve cesarete vurgu yapmak amaciyla benzer betimlemeler bulunmaktadir. Urta tasindan1 yapilan mezar, gövde taslarina baglanan bas (1.92 m.) ve ayakucu (1.81 m.) tasindan olusmaktadir. Basucu tasinin baslik ve boyun kismi üç boyutlu sekillendirilmis, omuz ve bel kismi ise iki boyutlu düzlemde ifade edilmistir. Mezarin basucu tasindaki kitabenin hemen altina, bel hizasina tasi çepeçevre saran kemer motifi, basucu tasinin iç yüzeyinde bu kemere bagli kama ve toplu tabanca, basucu tasinin yan yüzeylerinde ay-yildiz, arka yüzünde ise boyuna asilmis madalyon, omuzdan bele dogru çapraz asilmis fiseklik ve tüfek motifleri islenmistir. Tüm bu heykelsi formun ve tasvirlerin, Orta Asya tas heykellerinin etkisini tasimaktadir; ancak yüz, el, kol betimlemesinin yapilmayisi Islamiyet inancinin etkisini göstermektedir. 1.1.2. Kars Ilindeki Karapapak (Terekeme) Türkü Mezar Taslari Türkiye'nin kuzeydogusunda yer alan Kars, Ardahan gibi Kafkasya'ya sinirinda bulunmasindan dolayi, Karapapak Türklerinin yogun olarak iskân ettigi bir bölgedir. Orta Asya mezar taslari, resim 7'de görüldügü gibi, ikonografik özellikleri bakimindan cografyaya göre farklilik göstermekle birlikte, çogu zaman ayakta, bazen bagdas kurmus, bir eli silah veya kemerinde, digeri ise sunu kabini tutarken betimlenmis; bazilarinda sakal, biyik, küpe, gögüs gibi ögelerle kismen portre tarzi özellikler göstermektedir (Çoruhlu, 2016, s. 109). Karapapak Türklerinden olusan Kars'in Akyaka ilçesine bagli Üçpinar Köyü'nde bulunan ve kitabesinde "Garip Oglu Cabbar Özbeyin Ruhuna Fatiha D.T. 1313 (M.1896) - Ö.T. 1970" yazan Karapapak mezar tasi, resim 6'da görüldügü gibi, Orta Asya tas babalarina benzer biçimde, insan heykeli formunda biçimlendirilmistir. Yekpare bir tastan ibaret olan bu mezar (1.12 m.), Göktürk Dönemi'nde görülen tas baba gelenegini akla getirmektedir. Tas baba veya tas nineler üç boyutlu olarak ön plana çikarken bu mezar tasi, papak ve boyun kisminda üç boyutlu, gövde kisminda ise iki boyutlu bir düzlemde yapilmistir. Dönemin etkisiyle Kafkas kiyafetlerinin yerini, modern elbiselere biraktigi görülmektedir. Bas kismi Karapapaklara adini veren siyah papak seklinde islenmistir. Yüz ve boyun kismi beyaz olarak kalmis, hemen altinda gömlek yakasi, kravat, ceket yakasi ve ceketin iki yanina çiçek motifleri kabartma olarak yapilmistir. Karapapaklarin bu bölgelere, özellikle XIX. yüzyilin sonlarinda gelmeye basladigini göz önünde bulundurursak 1970 yilinda dahi, halen insan heykeli formunda mezar tasi yapmalari dikkat çekicidir. Üçpinar Köyü mezarliginda bulunan Karapapak kadin mezari ise, resim 8'de görüldügü gibi, Orta Asya tas ninelerine benzerlik göstermekte ve sadece iki boyutlu bir düzlemde sekillenmesiyle farklilasmaktadir. Dikdörtgen çerçeveli gövde, gövde taslarina geçirilmis bas (1.72 m.) ve ayakucu (1.69 m.) taslarindan 1 Urta tasi, Ardahan'in Çildir ilçesine bagli Gölbelen Köyü yakinlarindan çikarilan, sekil verilmesi kolay ve isçilik için uygun olan bir tas türüdür. Sadece mezar tasi olarak degil, halk mimarisinde de kullanilmistir. olusan bu kadin mezari, insan biçiminde yapilmistir. Bas, omuz, kollar, eller ve bel kisminin betimlemesi yaninda bas kisminda, günümüz itibariyle silinmeye baslayan göz, burun ve agiz ögelerinin tasviri de göze çarpmaktadir. Kadin mezari olmasindan dolayi, basucu tasinin baslik kismi papak formunda islenmedigi görülmektedir. Basucu tasinin ön yüzeyinde boyuna asilmis halk arasinda besi bir yerde olarak geçen altinli kolye, arka yüzeyinde askili giysi tasviri; ayakucu tasinda ise servi agaci islemesi yapilmistir. Üçpinar Köyü'nde bulunan Karapapak kadin mezar tasindaki süsleme detaylari, resim 9'da sunulan örnekte görüldügü gibi, Orta Asya tas heykelindeki tasvirlerle benzerlik göstermektedir. (Ögel, 2003, s.135). Orta Asya tas heykelleri gibi, Karapapak mezar taslari da genelde yakin bölgede bulunan tas yataklarindan çikarilan taslarla yapilmis ya da uygun tas bulunmamasi durumunda uzaktaki tas yataklarindan islenerek getirilmistir. Resim 6: Üçpinar Köyü erkek mezari Resim 7: Kirgizistan'dan Tas Baba örnegi (I.Mutlu'dan) Resim 8: Üçpinar Köyü kadin mezari Resim 9: Orta Asya Kadin Tas Heykeli (H.Bugrul'dan) Kars, Arpaçay, Aslanoglu Köyü'nde bulunan ve Orta Asya tas heykelleri ile benzerligi bulunan Karapapak erkek mezari kitabesinde "Samo Oglu Tezebül - Ruhuna Fatiha - D.T. 1301 (1884) Ö.T. 1978 Revan" yazmaktadir. Dikdörtgen çerçeveli gövde, gövde taslarina geçirilmis bas (1,86 m.) ve ayakucu (1,75 m.) tasindan olusan mezarin basucu tasi, insan formunda biçimlenmis ve yöreye özgü kevek tasindan2 Kalkankale (Dikniz) Köyü'nde ikamet eden ustalarca yapilmistir. Baslik, Karapapak Türklerine adini veren papak formunda islenmis, asagiya dogru yüz ve boyun ifadeleri verilmeye çalisilmistir. Gövde kismi genis, bel kismi dar tutulan basucu tasinin iç tarafinda, resim 10'da görüldügü gibi, kollar gövde altinda kavusturulmus sekilde ellerle birlikte ifade edilmistir. Resim 11'deki görselde göründügü üzere, gövdenin sag ve sol yanlarina yaprak, agaç dali ve gül motifleri; ayakucu tasinin dis kismina ise servi agaci kabartma seklinde islenmis olup ölen kisinin iyi yardimsever bir kisilik oldugunu ve yerinin cennet olmasi temennisiyle yapilmis olabilecegi varsayilmaktadir. Öte yandan servi agacinin, Islamiyet öncesi Türklerde görülen hayat agacinin bir yansimasi oldugu da düsünülebilir. Resim 10: Aslanoglu Köyü erkek mezari Resim 11: Aslanoglu Köyü erkek mezari Resim 12: Bardakli Köyü Karapapak kadin mezari Resim 13: Tokmak-Burana Umay Ana Tas Heykeli (I.Mutlu'dan) 2 Kevek tasi, Kars'in Akyaka ilçesine bagli Kalkankale Köyü'ne yakin mevkide bulunan kirmizi bir tas türü olup kolay sekil alabilen ve mezar tasi olarak sikça kullanildigini gördügümüz bir tastir. Orta Asya kadin tas heykelleri belden asagi çesitli taki ve çiçek tasvirleriyle görülmektedir (Belli, 2002, s.912). Kars'in Arpaçay ilçesine bagli Bardakli Köyü mezarliginda bulunan Karapapak kadin mezari da (Resim 12) Orta Asya tas ninelerine benzer biçimde, bas kisminda taç ve boyun kisminda kolye ile vurgulanmistir. Kolyenin iki yanina, gövdenin genisleyen taraflarina gül motifleri islenmistir. Kitabenin altinda kemer motifi, tüm basucu tasini dolanmaktadir. Basucu tasinin arka yüzeyinde kolye motifi yukaridan asagiya dogru üç parça halinde kemere kadar islenmis ve kemerin altina ise birbirine sirtini dayamis iki ayçiçegi kabartma olarak betimlenmistir. Basucu tasinin dis yüzeyinde ise yine taç motifi, asagi dogru sarkan kolye motifleri, bel kisminda kemer ve en alt gövde hizasinda ayçiçegi motifleri bulunmaktadir. Ayakucu tasinin iç yüzeyinde sonu ay-yildiz ile biten agaç motifi, dis yüzeyinde dallari sira sira yanlara sarkan agaç motifi boydan boya kabartma olarak islenmistir. Dikdörtgen çerçevenin iki yan yüzeyinde ise seccade, servi agaci, cami motifleri kabartma olarak yapilmistir. Resim 14: Kardestepe Köyü Karapapak kadin mezari Resim 15: Altay Erkek Tas Heykeli (A. Dossymbayeva'dan) Kars'in Arpaçay ilçesine bagli Kardestepe Köyü mezarliginda bulunan Karapapak kadin mezari, Orta Asya tas ninelerinin hatirasini yasatan örnek olup Urta tasindan yapilan dikdörtgen çerçeveli gövde, gövde taslarina geçirilmis bas (1,49 m.) ve ayakucu (1,48 m.) taslarindan meydana gelmektedir. Mezar gövdesinin içi toprakla doldurulmus ve üzerine harç vurularak saglamlastirilmistir. Kadin mezari oldugu için papak seklindeki baslik yerini yuvarlak forma birakmistir. Yuvarlak boyun kismi, genis omuzlari, dar bel kismi ve ellerin suretinin belirtilmesiyle, insan formunun tas üzerindeki soyutlanmis ifadesi olarak göze çarpmaktadir. Mezarin basucu tasinin iç yüzeyinde, bel kisminda kabartma olarak el sureti tasvir edilmis olup merhumun maharetli, becerikli oldugu anlaminda kullanilmistir. Resim 16: Koçköy erkek mezari Resim 17: Koçköy erkek mezari basucu tasi Orta Asya tas heykellerinin ikonografik özelliklerinin zamana ve bölgeye göre farklilastigi gibi, Kars'in Arpaçay ilçesine bagli Koçköy Mezarligi'nda bulunan Karapapak mezari da zamana göre farklilasmis olup betimlemede geleneksel kiyafetlerin yerini, modern kiyafetlerin aldigi görülür. Ancak kiyafet betimlemesi degismesine ragmen, arastirma yapilan sahalardaki degismeyen tek özellik, papak formundaki baslik kismidir. Bu, Karapapak Türklerinin kendisini tanimlama seklidir. Papak formundaki bas kismindan asagiya dogru yuvarlak boyun, genis omuzlar, dar bel-karin bölgesi görülmektedir. Basucu tasinin ön yüzeyinde, kitabe kisminin hemen üzerinde ceket yakasi, gömlek dügmeleri ve kravat bezemesi kabartma yöntemle islenmistir. Ayakucu tasinin iç yüzünde servi agaci, dis yüzeyinde ise servi agaciyla bütünlesen daire içinde çiçek motifi bulunmaktadir. Bas ve ayakucu taslarinin yan yüzeylerinde ise ters V seklinde bezemeler yapilmistir. Görüldügü üzere, modern Türkiye Cumhuriyeti'yle birlikte kullanilmaya baslanan modern giysiler, Karapapak tas mezarlarinda da tasvir edilmis; ancak Karapapak milletinden olduguna vurgu yapan papak formundaki baslik degismemis, devam ettirilmistir. Tasin heykelsi özelligi, Orta Asya tas babalari karakterine yakin olup betimleme dönemin kosullarindan dolayi degisime ugramistir (Resim 16-17). 1.1.3. Kayseri Ilindeki Karapapak (Terekeme) Türkü Mezar Taslari Osmanli Muhacirin Komisyonu, 93 Harbi sonrasi yogunlasan göçler neticesinde, Kayseri'nin hayvanciliga uygun cografyasi, genis meralari ve verimli topraklarini Karapapak Türklerinin yerlesimi için uygun görmüstür (Vural, 2018, s.8). Komisyon, Kayseri'nin Pinarbasi ve Bünyan ilçeleri basta olmak üzere birçok köy ve yerlesim birimine Karapapak Türklerinin yerlesmesine izin vermistir. Bu yerlesimlerden Pinarbasi ilçesine bagli Çakilkaya Köyü, Karapapak Türklerinin yerlestigi onlarca köyden sadece biri olup çok sayida mezar tasina ev sahipligi yapmaktadir. Bu taslardan kitabesi bulunmayan resim 18-19'da gösterilen Karapapak mezar tasi, Kars ve Ardahan'daki örneklerle benzer sekilde yapilmistir. Kesme taslardan olusturulan iki katmanli subasman üzerine dikdörtgen çerçeveli gövde taslari ve bu gövde taslarina geçirilen bas ve ayakucu tasindan meydana gelen erkek mezari, biçimlenisi itibariyle tipik bir Karapapak mezaridir. Basucu tasinin bas kismi papak seklinde ifade edilmis olup boyun ve gövde kismiyla, diger Karapapak mezar taslarina paralel bir yapim sekli göstermektedir. Mezarda herhangi bir süsleme unsuru bulunmamaktadir. Isçilik olarak da Kars ve Ardahan'daki örnekler kadar gelismis bir uygulama bulunmamaktadir. Ancak papak seklindeki baslik ve soyut insan heykeli formlu biçimlenis, mezar tasi yapma geleneginin Kayseri iline kadar tasindigini göstermektedir. Resim 18: Çakilkaya Köyü erkek mezari Resim 19: Çakilkaya Köyü erkek mezari 1.1.4. Sivas Ilindeki Karapapak (Terekeme) Türkü Mezar Taslari Kayseri'yle birlikte Karapapak göçlerine ev sahipligi yapan Sivas, Osmanli Muhacirin Komisyonu'nun Karapapak Türklerine yerlesme izni verdigi bir baska cografya olmustur. Ulas ilçesine bagli Aciyurt Köyü, ünlü Karapapak halk kahramani Mihrali Bey3'in köyü olup 93 Harbi'nden sonra Karapapaklara tahsis edilmistir. Aciyurt Köyü mezarliginda bulunan resim 20-21'de görünen mezar tasi, dikdörtgen çerçeveli gövde, bu çerçevelere bitisen bas (1.58m.) ve ayakucu 3 Mihrali Bey (1804-1905), Borçali dogumlu olup 1877-78 Osmanli Rus Savasi'nda Çarlik Rusyasina karsi basarili savunmalar yapmis ve Çarlik Rusyasinca dönemin en çok aranan adami olmustur. Osmanliya siginip binbasiliga kadar yükselip Ahmet Muhtar Pasa'nin sag kolu olan Mihrali Bey, 40. Hamidiye Alayi'nin basina getirilmis ve Yemen isyanini bastirmak için gittigi Arap çöllerinde sehit olmustur(Ölçer,1998, s.10-50). (1.49m.) taslarindan meydana gelmistir. Basucu tasinin baslik kismi papak formunda sekillenmis ve kitabe dis yüzeye konumlandirilmistir. Ayakucu tasi ise asagidan yukariya dogru daralarak üçgen formda sonlanmaktadir. Ayakucu tasinin dis yüzeyinde isçiligi iyi olmayan kemer ve fiseklik motifleri bulunmakla birlikte bu motiflerin Kars, Ardahan Karapapak mezarlarinda da birçok örnegi karsimiza çikmaktadir. Resim 20: Aciyurt Köyü erkek mezari Resim 21: Aciyurt Köyü erkek mezari Degerlendirme ve Sonuç Milat öncesi dönemden günümüze kadar gelen ve üzerinde görülen geyik tasvirlerinden dolayi "geyikli tas" olarak adlandirilan dikilitaslar, proto-Türk kültürlerinden Okunyev ve Karasuk kültürlerinde görülmeye baslayip yüzeylerine islenen motiflerle, sonraki dönem mezar taslarinin öncüsü olmustur(Çoruhlu, 2007, s.36). Hun devrinde yapilan ve proto-Türk dönemi eserlerin takipçisi olan mezar taslari ve tas heykeller, çogunlukla kurganlarin yani basina dikilen, ata kültüne isaret eden ve ölen kisiye duyulan saygiyi vurgulamak üzere yapilan eserler olup bunlarin ikonografik özellikleri cografyaya göre farklilik göstermektedir. Çogu zaman ayakta, bazen bagdas kurmus, bir eli silah veya kemerinde, digeri ise kimiz kabini tutarken betimlenmis; bazilarinda sakal, biyik, küpe, gögüs gibi ögeler, kismen portre tarzi tasvirler görülmektedir (Çoruhlu, 2016, s.109). Göktürk devrine ait bulgular, düsünsel bir gelismeye isaret ederek mezar tasi formunda geçmis dönemlerin hayvan-ruh tasvirlerinin terk edilmeye baslandigini ve insan atalarin ön plana çiktigini göstermektedir. Bu dönemde yapilan ve çogunlukla kurganlarin ya da mezarlarin basina dikilen tas heykeller, ölen kisiyi sembolize etme amaci gütmektedir (Belli, 2002, s.912). Bunlarin erkek olanina "tas baba", kadin olanina "tas nine" ve düsmani sembolize edenine "balbal" ismi verilmektedir. Orhun yazitlarinda geçen "Babam Kagan öldügünde heykelini diktik" cümlesi, mezar sahibi için heykel yaptirildigini; ayni anitlarda geçen "Kirgiz kaganini öldürdüm, balbalini yaptirdim" ifadesi ise balbalin öldürülen düsman için yaptirildigini kanitlar (Belli, 2002, s.910). Heykel sanati Uygurlarin yerlesik hayata geçmesi ve Budizm'i kabul etmesiyle büyük bir gelisme göstermis olsa da bunlarin çogu artik mezar tasi olarak degil, tapinaklar ve kutsal alanlar için dinsel mahiyette yapilan heykeller olmustur (Arslan, 2017, s.1928). Heykel formlu tas eserler ya da mezar taslari, Karahanlilardan itibaren Türklerin Islamiyet'i kabul etmesi ve bu yeni inancin resim-heykeli günah saymasindan ötürü yavas yavas terk edilmistir. Öte yandan, Samanist inançlara bagli kalan Türk topluluklarinda bu gelenek devam etmistir. Anadolu'da Erzincan, Tunceli, Sivas, Kayseri gibi belli yerlerde bulunan Alevi topluluklar ve Karapapak (Terekeme) Türklerinde insan heykeli formlu mezar tasi yapma gelenegini Islamiyet'le birlikte soyutlastirarak XX. yüzyilin sonuna kadar devam ettirmistir. Karapapak Türklerinde heykel formunun üç boyut yerine, iki boyutlu düzlemlerde yapilmasi, Islami düsüncenin mezar formlarina yansimasi olarak degerlendirilebilir. Bu heykel formlu mezar taslarinin yapilmasindaki amaç, tipki Orta Asya'da oldugu gibi, ataya duyulan saygiyi, minneti göstermek ve onun hatirasina saygi göstermektir. Hemen hemen incelenen tüm Karapapak erkek mezar taslarinda, papak formu biçimindeki baslik mutlaka belirtilmistir. Ayrica boyun kismi, genis gövde ve dar bel kismi da birçok mezar tasinda ifade edilmistir. Yine Orta Asya örneklerinde görüldügü üzere, Karapapaklarda da soylu ve zengin insanlar için bu tür mezarlar yapilmistir. Karapapak mezar taslarinda betimlemenin, cografyaya göre farklilastigi görülmektedir. Bazi örnekler yüz, el, kol, giysi, durus, kemer ve silah betimlemeleriyle dogrudan Orta Asya tas baba veya tas ninelerinin hatirasini tasimaktadir. Erkek mezar taslarinda Karapapak milletinden oldugu vurgulanmak için mutlaka papak seklinde baslik ifade edilmis ve Orta Asya örnekleri gibi takisiz, süslemesiz; ancak bunun yerine kemer, madalyon ve silah gibi ögelerin oldugu gözlemlenmistir. Kadin mezar taslarindaysa papak formundaki basliga yer verilmeyerek bas kismi insan basi seklinde yapilmis ve kolye, çesitli taki unsurlari, servi agaci ve çiçek süslemelerine yer verilmistir. Bu yönüyle Orta Asya örnekleriyle motifler açisindan da dogrudan baglanti kurulabilir. Karapapak Türkleri, yaptiklari soyut insan heykeli formlu mezar taslarini dikdörtgen çerçeveli gövde, bu gövde taslarina baglanan bas ve ayakucu taslarindan çatma lahit tipinde olusturmuslardir. Kullanilan tas malzeme, genelde yakin bölgede bulunan tas yataklarindan çikarilmis ya da uygun tas bulunmamasi durumunda uzaktaki tas yataklarindan getirilmis olup genelde kolay sekil alabilen tas malzeme tercih edilmistir. Mezardaki bezemeler ise, erkek mezarlarinda yigitligi sembolize eden kama, kiliç, tüfek ve madalyon benzeri unsurlar olurken kadinlarda ise çesitli taki, kemer, kolye, taç gibi, kökenini Orta Asya tas heykellerinden alan bezeme ögelerinden olusmaktadir. Sonuç olarak Karapapak (Terekeme) Türkleri, Islamiyet öncesi Orta Asya Türkleri paralelinde heykel formlu tas mezarlar yapmis ve bu gelenegi terk etmeyip Islam inanciyla birlikte soyutlayarak XX. yüzyilin sonlarina kadar devam ettirmistir. Günümüzde Karapapak Türklerinde görülen bu mezarlar, yerini standart tip mermer mezarlara birakmis olup yapilan eski örnekler de bir bir yok olmaya yüz tutmustur. Bunlarin yok olmadan kayit altina alinmasi, kültürel mirasimizin gelecek kusaklara aktarilmasi açisindan önem tasimaktadir. Hakem Degerlendirmesi: Kör hakemlik. Yazarlarin Katki Düzeyleri: Tek Yazar %100. Etik Komite Onayi: Yazar tarafindan çalismanin etik kurul iznine tabi olmadigi bildirilmistir. Finansal Destek: Yazar çalisma ile ilgili bir finansal destek alinmadigini bildirmistir. Çikar Çatismasi: Yazar çalisma ile ilgili potansiyel çikar çatismasi bulunmadigini bildirmistir.
KAYNAKÇA Aktemur, A. M. (2012). Ardahan çevresindeki soyut insan heykeli formlu mezar taslari. Eser Ofset Matbaacilik. Akiner, S. (1983). Islamic peoples of the Soviet Union. Kegan Paul International. Alyilmaz, C. (2012). Islamiyet öncesi Türk eserleri. Türk Dünyasi Mimarlik ve Sehircilik Abideleri. Andrews, P. (1989). Ethnic groups in the Republic of Turkey. Bala, M. (1967). Kara-Papak. Islam Ansiklopedisi (Cilt 6). MEB Yayinlari. Bala, M. (1977). Karapapak. Islam Ansiklopedisi. MEB Yayinlari. Belli, O. (2002). Türklerde tas heykeller ve balballar. Türkler, 3(19). Bugrul, H. (2010). Van Bitlis yöresi XII.-XV. yüzyil mezar taslarinin Islam öncesi Orta Türk mezar taslari ile baglantilari [Yayimlanmamis doktora tezi]. Van Yüzüncü Yil Üniversitesi. Bournoutian, G. (2017). The population of the South Caucasus according to the 1897 general census of the Russian Empire. Iran and the Caucasus. Çoruhlu, Y. (2007). Erken devir Türk sanati. Kabalci Yayinlari. Çoruhlu, Y. (2007). Erken devir Türk sanatinin ABC'si. Kabalci Yayinlari. Çoruhlu, Y. (2016). Eski Türklerin kutsal mezarlari kurganlar. Ötüken Nesriyat. Gündogdu, H. (2001). Tarihi kalintilari ile Çildir. Çildir Kaymakamligi Kültür Yayinlari. Hakan, E. (2013). Kars Karapapaglari (Terekemeleri). Sakarya Üniversitesi. Kaburev, G. V. (2023). Turkic stone statues and funerary structures in Altai and Tien- Shan. Chronicle of the Turkic Civilization, 1. Altai State University Publishing House. Kirzioglu, M. F. (1972). Dede Korkut Oguznameleri isiginda Karapapaklar. Türk Ocagi Erzurum Subesi. Kirzioglu, M. F. (1993). Osmanlilar'in Kafkas-elleri'ni fethi: 1451-1590. Kirzioglu, M. F. (1996). Khazar'in Kazak ve Borçali boylarindan olusan Karapapaklar'da insan heykelli kabir taslari yapma gelenegi. Islam Dünyasinda Mezarliklar ve Defin Gelenekleri. Türk Tarih Kurumu. Mutlu, I. (2015). Tokmak-Burana'daki tas balballar [Yayimlanmamis yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi. Ögel, B. (2003). Islamiyet'ten önce Türk kültür tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayinlari. Ölçer, S. (1998). Mihrali Bey [Yayimlanmamis yüksek lisans tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi. Özkan, H. (2000). Erzincan ve çevresinde Orta Asya Türk gelenegini sürdüren bezemeli mezar taslari. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Arastirmalari Enstitüsü Dergisi, 15. Papakçi, Z. (2010). Terekemeler (Karapapaklar). Pappas, T. (Ed.). (1994). An ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Press. Sagiroglu Arslan, A. (2017). "Taslar konusur": Türk mezar taslarinin biçim dili. Uluslararasi Türkçe Edebiyat Kültür Egitim Dergisi, 6(3), 1923-1937. Togan, Z. V. (1932). Azerbaycan etnografyasina dair. Azerbaycan Yurt Bilgisi, 2. Tsutsiev, A. (2014). Atlas of the ethno-political history of the Caucasus. Yale University Press. Türkoglu, I. (2001). Karapapaklar. TDV Islam Ansiklopedisi (Cilt 24). Valehoglu, F. (2005). Qarapapaqlar v? onlarin XIX ?sr h?rb tarixi. Vural, M. (2018). Elviye-i Selase'den Anadolu'ya göç: Kayseri'deki 93 muhacirleri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 1-7. Yilmaz, S. (2007). Türkiye'de ve Kafkasya'da yasayan Karapapak (Terekeme) Türkleri tarihi ve kültürü. Prizma Press Matbaacilik.